Lecturas sáficas: ficciones metodológicas queer para la práctica crítica literaria-audiovisual
Contenido principal del artículo
Resumen
El objetivo de este artículo es ofrecer algunos esbozos metodológicos desde una perspectiva queer para abordar el análisis de los imaginarios del deseo no normativo de cuerpos feminizados y no binarios en ficciones literarias y audiovisuales. Se propone así un enfoque trans/interdisciplinar basado en un continuum literario- audiovisual. Este acercamiento permite explorar las posibilidades que surgen en el acto de leer por medio de la combinación de la crítica textual y la crítica háptico-fenomenológica, en intersección con un marco sáfico contemporáneo que facilita la f(r)icción de corpografías y epistemologías no normativas. Dos preguntas principales movilizan las líneas de este texto: ¿qué ficciones metodológicas pueden ayudarnos a analizar o interpretar el deseo no normativo? ¿Qué potencial reside en leer y realizar una crítica desde un marco sáfico? En primer lugar, se procede a explorar el concepto de metodología queer, y se remite a una genealogía de herramientas y autorías que movilizan lecturas en torno a los deseos no normativos por medio de la crítica textual y la crítica háptico-fenomenológica. La segunda parte se dedica a (de)construir los usos de lo sáfico, con el fin de facilitar un acercamiento a los imaginarios del deseo no normativo de cuerpos feminizados y no binarios desde la colectividad y el con-tacto de identidades. Finalmente, se esbozan unas líneas que pretenden servir como preludio para futuros acercamientos a los espacios gramaticales sáficos.
Detalles del artículo

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución-NoComercial-CompartirIgual 4.0.
Citas
Acosta, Angela; Hadit, Rebecca. (2024). “Introduction: Spanish Sapphic Modernity: Building Bridges of Solidarity”. Feminist Modernist Studies, 7(3), 157–175. https://doi.org/10.1080/24692921.2024.2405792 DOI: https://doi.org/10.1080/24692921.2024.2405792
Ahmed, Sarah. (2006). Queer Phenomenology: Orientations, Objects, Others. Duke University Press. https://doi.org/10.1215/9780822388074 DOI: https://doi.org/10.1515/9780822388074
Barker, Jennifer M. (2009). The Tactile Eye: Touch and the Cinematic Experience. University of California Press. DOI: https://doi.org/10.1525/9780520943902
Castle, Terry. (1993). The Apparitional Lesbian: Female Homosexuality and Modern Culture. Columbia University Press.
Collecott, Diana. (1999). H.D. and Sapphic Modernism 1910-1950. Cambridge University Press.
Cvetkovich, Ann. (2018). Un archivo de sentimientos. Trauma, sexualidad y culturas públicas lesbianas. (Javier Sáez del Álamo, Trad.). Edicions Bellaterra.
De Lauretis, Teresa. (1987). Technologies of Gender: Essays on Theory, Film, and Fiction. Indiana University Press. DOI: https://doi.org/10.1007/978-1-349-19737-8
De Lauretis, Teresa. (1991). “The Film and The Visible”. En How Do I Look? Queer Film and Video (pp. 223-276). Bad Object Choices.
De Lauretis, Teresa. (1994). The Practice of Love: Lesbian Sexuality and Perverse Desire. Indiana University Press.
Distiller, Natasha. (2005). “Another Story: The (Im)possibility Of Lesbian Desire”. Agenda: Empowering Women for Gender Equity, 63, 44–57. https://www.jstor.org/stable/4066629
Egaña Rojas, Lucía. (2012). “Metodologías subnormales”. Biblioteca Fragmentada. https://www.bibliotecafragmentada.org/wp-content/uploads/2012/12/EGANA_Lucia_Metodologias-subnormales.pdf
Faderman, Lillian. (1981). Surpassing the Love of Men: Romantic Friendship and Love Between Women from the Renaissance to the Present. William Morrow & Company.
Felski, Rita. (2015). The Limits of Critique. Chicago University Press. DOI: https://doi.org/10.7208/chicago/9780226294179.001.0001
flores, val. (2021). Romper el corazón del mundo. Modos fugitivos de hacer teoría. Continta.
Frye, Marilyn. (1990). “Lesbian ‘Sex’”. En Jeffner Allen, Lesbian Philosophies and Cultures (pp. 305-316). State University of New York Press.
Fuss, Diana (Ed.). (1991). Inside/Out. Lesbian Theories, Gay Theories. Routledge.
Gorton, Kristyn. (2008). Theorising Desire. From Freud to Feminism to Film. Palgrave. DOI: https://doi.org/10.1057/9780230582248
Grosz, Elizabeth. (1995). “Refiguring Lesbian Desire”. En Space, Time, and Perversion: Essays on the Politics of Bodies (pp. 173-186). Routledge. DOI: https://doi.org/10.4324/9781315656564-12
Hamou, Yasmine. (27 de abril de 2022). “What Does it Mean to Be Sapphic?” (en línea). Them, Gender and Identity. Recuperado el 3 de noviembre de 2025 de https://www.them.us/story/what-does-sapphic-mean
Haraway, Donna. (1988). “Situated Knowledges: The Science Question in Feminism and the Privilege of Partial Perspective”. Feminist Studies, 14(3), 575–599. https://doi.org/10.2307/3178066 DOI: https://doi.org/10.2307/3178066
Klein, Ula Lukszo. (2023). “Sapphic Relations”. En Sarah Eron, Nicole N. Aljoe y Suvir Kaul (Eds.) The Routledge Companion to Eighteenth-Century Literatures in English (pp. 287-299). Taylor and Francis. DOI: https://doi.org/10.4324/9781003271208-30
Kościelecka, Iwona. (2023). Visual Pleasure in Film Theory and Practice: Laura Mulvey Revisited (Tesis de doctorado, Universidad de Gdańsk, Polonia). Recuperado el 3 de noviembre de 2025 de https://old.fil.ug.edu.pl/sites/default/files/postepowania_naukowe/115280/praca/iwona_koscielecka_rozprawa_doktorska.pdf
Lanser, Susan S. (2014). The Sexuality of History: Modernity and the Sapphic, 1565–1830. University of Chicago Press. DOI: https://doi.org/10.7208/chicago/9780226187877.001.0001
Lanser, Susan S. (2023). “Same/Different. Toward a Sapphic/Non-Binary Sexuality of History”. History and Theory, 62(3), 356-366. https://doi.org/10.1111/hith.12319 DOI: https://doi.org/10.1111/hith.12319
Marks, Laura U. (2000). The Skin of the Film. Intercultural Cinema, Embodiment, and the Senses. Duke University Press. DOI: https://doi.org/10.1215/9780822381372
Meloni, Carolina. (2025). La instancia subversiva. Decir lo femenino, ¿es posible? Akal.
Moix, Ana María (Trad.). (1995). “Prólogo”. En Hélène Cixous, La risa de la medusa (pp. 7-8). Anthropos Editorial.
Mulvey, Laura. (1975). “Visual Pleasure and Narrative Cinema”. Screen, 16(3), 6-18. https://doi.org/10.1093/screen/16.3.6 DOI: https://doi.org/10.1093/screen/16.3.6
Munt, Sally. (1992). New Lesbian Criticism. Literary and Cultural Readings. Columbia University Press.
Piastro Behar, Julieta. (2019). Los lenguajes de la identidad. La subversión como creación. Herder.
Preciado, Paul B. (2019). Un apartamento en Urano. Crónicas del cruce. Anagrama.
Rich, Adrienne. (2019). Ensayos esenciales. Cultura, política y el arte de la poesía. (Mireia Bofill Abelló, Trad.). Capitán Swing.
Rosón, María (Comp.). (2025). Memoria y deseo. Vizca editorial.
Rupp, Leila J. (2011). Sapphistries: A Global History of Love between Women. New York University Press.
Ryan-Flood, Róisín; Murphy, Amy Tooth (2024). Queering Desire: Lesbian, Gender and Subjectivity. Routledge. DOI: https://doi.org/10.4324/9781003396000
Sedgwick, Eve Kosofsky (Ed.). (2003). “Paranoid Reading and Reparative Reading, or You’re So Paranoid, You Probably Think This Essay Is About You”. En Touching Feeling: Affect, Pedagogy, Performativity (pp. 123-151). Duke University Press. https://doi.org/10.1215/9780822384786-005 DOI: https://doi.org/10.1215/9780822384786-005
Sikora-Tarnowska, Małgorzata (Ed.). (2024). Lesbilans 1. Widoczność/Widzialność. Fundacja Lesbikon im. Gochy Pawlak. Katowice.
Sikora-Tarnowska, Małgorzata (Ed.). (2025). Lesbilans 2. Queerowo-kobiece* tożsamości w kolektywie. Fundacja Lesbikon im. Gochy Pawlak. Katowice.
Sobchak, Vivian. (1992). The Address of the Eye: A Phenomenology of Film Experience. Princeton University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctvzsmfbq DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctvzsmfbq
Stacey, Jackie. (1987). “Desperately Seeking Difference”. Screen, 28(1), 48-61. https://doi.org/10.1093/screen/28.1.48 DOI: https://doi.org/10.1093/screen/28.1.48
Stacey, Jackie. (1994). Star Gazing. Hollywood Cinema and Female Spectatorship. Routledge.
Torras Francés, Meri. (2021). “¿Hay un cuerpo en este corpus? Corporalidades sex/textuales en lo fantástico”. Theory Now. Journal of Literature, Critique and Thought, 4(2), 45-64. https://doi.org/10.30827/tn.v4i2.21149 DOI: https://doi.org/10.30827/tn.v4i2.21149
Traub, Valerie. (1995). “The Ambiguities of ‘Lesbian’ Viewing Pleasure. The (Dis)articulations of Black Widow”. En Corey K. Creekmur y Alexander Doty (Eds.), Out in Culture. Gay, Lesbian and Queer Essays on Popular Culture (pp. 115-136). Duke University Press. https://doi.org/10.1215/9780822397441 DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctv1220htt.10
Vásquez Roca, Adolfo. (2014). “Derrida: deconstrucción, différance y diseminación. Una historia de parásitos, huellas y espectros”. Revista Observaciones Filosóficas, (19). https://www.observacionesfilosoficas.net/derridadeconstruccion.htm
Vázquez Rodríguez, Lucía Gloria. (2022). “Miradas torcidas: una aproximación metodológica al cine queer desde el análisis háptico y la fenomenología”. Comunicación & Métodos, 4(2), 26-39. https://doi.org/10.35951/v4i2.163 DOI: https://doi.org/10.35951/v4i2.163
Vidarte, Paco; Llamas, Ricardo. (2021). “Identidad (1999)”. En Paco Vidarte, Por una política a caraperro. Placeres textuales para las disidencias sexuales (pp. 63-84). Traficantes de sueños.
Vila Núñez, Fefa; Sáez del Álamo, Javier (Eds.). (2019). El libro del buen amor. Ayuntamiento de Madrid.
Zimmerman, Bonnie. (1993). “Lesbians Like This and That. Some Notes on Lesbian Criticism for the Nineties”. En Sally Munt (Ed.), New Lesbian Criticism. Literary and Cultural Readings (Between Men-Between Women Lesbian and Gay Studies). Columbia University Press.